Editie Migraine

Telemedicine, de levering van zorg op afstand door middel van communicatietechnologie, is geen nieuw fenomeen. Hoewel de term telemedicine tegenwoordig met name gebruikt wordt voor online beeldbellen, is de definitie dus breder. Al in de 19e eeuw werd telefonisch medisch advies gegeven. De echte doorbraak kwam door de opkomst van breedbandinternet, beveiligde videoplatforms en elektronische patiëntendossiers (EPD’s). Met het gebruik van internet- en video-consultaties ontstonden goede mogelijkheden voor neurologische zorg op afstand, waarbij de COVID-19 pandemie als katalysator werkte. Hoofdpijnzorg is geschikt voor zorg op afstand: herhaalconsulten, medicatie-evaluaties en leefstijladviezen kunnen goed telefonisch of via internet worden gegeven. Daarnaast is de populatie hoofdpijnpatiënten – vaker relatief jong, dus digitaal vaardig, en in de werkzame leeftijd, dus niet veel agendatijd – ook uitermate geschikt voor deze vorm van zorg. Vandaag de dag is het polischema op een hoofdpijnpolikliniek een mix van fysieke en telefonische consulten, online vragen via beschermde webomgevingen en meedenkadviezen. En er zijn tal van applicaties, zowel in als buiten de EPD’s, om het werkproces makkelijker te maken.

De kwaliteit van zorg lijkt dus vergelijkbaar. Met name voor patiënten met lange reisafstanden tot de zorgverlener bleek zorg op afstand ook veel logistieke voordelen te hebben.²

Voor patiënten is het makkelijker onder behandeling te zijn bij een zorgverlener ver(der) weg, vooral in regio’s met minder hoofdpijnexpertise. Hoofdpijnzorg wordt zo voor een grotere groep toegankelijk. Daarnaast leiden minder reistijd en minder werkverzuim voor patiënten tot tijdswinst en kostenbesparing (reis- en parkeerkosten; gederfde inkomsten). Vanwege digitale applicaties zoals hoofdpijndagboeken, soms geïntegreerd in EPD’s, is er ook geen noodzaak meer een papieren hoofdpijndagboek te laten inzien. Daarnaast kunnen kleine vragen over bijvoorbeeld (bijsturen van) opbouwschema’s of herhaalrecepten via beschermde communicatieplatforms zoals BeterDichtbij of InBasket worden afgehandeld. Hiervoor hoeft dan niet een consult te worden gepland. Tot slot wordt de patiënt op deze wijze meer verantwoordelijk gemaakt voor het proces: digitale hoofdpijndagboeken verhogen ziekte-inzicht en therapietrouw en leiden tot empowerment van (geschikte) patiënten. Er zijn aanwijzingen dat patiënten zelfs meer tevreden zijn met zorg-op-afstand bij hoofdpijn dan bij reguliere consulten.⁷

Daartegenover staat dat niet alle patiënten over de benodigde adequate apparatuur of digitale vaardigheden beschikken. Dit kan leiden tot digitale ongelijkheid en sociale ongelijkheid in de toegang tot de zorg. Ook is de consultbeleving bij een deel van de patiënten minder goed omdat ze minder persoonlijk contact ervaren, los van eventuele storingen in (niet-stabiele) internetverbindingen. Deze aspecten zijn lastig op te lossen, doordat ze veelal buiten circle of influence van de behandelaar of zorginstelling vallen. Ook is niet elke soort klacht geschikt: nieuwe, atypische of veranderde hoofdpijnen blijven om een fysieke beoordeling vragen op enig moment. Dit laatste is wellicht met goede triagecriteria te ondervangen.

In het zorgproces kan er beter inzicht zijn in het behandeleffect als de patiënt een digitale hoofdpijndagboek heeft, en kan bijsturen gemakkelijker en sneller. Dit zou zelfs kunnen leiden tot kortere behandeltrajecten.

De uitdagingen voor de behandelaar omvatten onder andere de onmogelijkheid van neurologisch onderzoek (met name fundoscopie). Daarnaast leidt slechte integratie van de digitale systemen juist tot meer adminitratieve belasting en frustratie. Enkele juridische en privacyvraagstukken moeten nog worden uitgekristalliseerd. Financieringstructuren sluiten nog niet altijd aan op de veranderende praktijk, zoals bij digitale meekijkadviezen (via zorgdomein) waarbij de gestelde vragen uit de eerste lijn regelmatig te complex zijn voor een advies maar wel tijd kosten.

De COVID19-pandemie leidde onder andere tot online en telefonische consulten in plaats van fysieke polibezoeken. Studies toonden dat hoofdpijnpatiënten tevreden waren met de manier van zorg, en dit ook graag zouden voortzetten na de pandemie.³ Ook behandelaars waren enthousiast over het zorgproces in de COVID19-tijd, zowel voor primaire als secundaire hoofdpijnen. Als uitdagingen werden genoemd: de afwezigheid van neurologisch onderzoek en vitale parameters, en socio-economische en technologische barrieres.⁴

Na de pandemie zijn de digitale werkwijzen niet altijd gehandhaafd.

Economisch gezien lijkt online hoofdpijnzorg aantrekkelijk. Kostenbesparingen ontstaan op verschillende niveaus: er is minder gebruik van infrastructuur (wachtruimtes, fysieke spreekkamers), er zijn minder indirecte kosten voor patiënten (reiskosten, werkverzuim), en er is een efficiëntere consultplanning (lagere no-show percentages; kortere consultduur bij follow-up, mogelijk kortere behandeltrajecten). Een systematische review van telemedicine-modellen suggereert dat digitale klinieken significant lagere operationele kosten hebben dan traditionele klinieken, hoewel robuuste economische analyses ontbreken en nader vergelijkend onderzoek nodig is. Toch is nuance geboden. Volledig digitale zorgmodellen vereisen investeringen in IT-infrastructuur, cybersecurity en interoperabiliteit. Bovendien kunnen hybride modellen – waarin digitale en fysieke zorg gecombineerd worden – initieel duurder lijken door dubbele structuren. De werkelijke kosteneffectiviteit hangt dus sterk af van schaalgrootte, triagekwaliteit en integratie met bestaande zorgsystemen en vraagt dus een mate van flexibiliteit van de zorginstelling.^2,3,8 Zo beschouwd hebben focusklinieken door hun kleinere schaalgrootte en grotere flexibiliteit en besluitvormingsnelheid wellicht een voordeel ten opzichte van ziekenhuizen.

In de afgelopen jaren wordt Artificial Intelligence (AI) is steeds meer ingezet in de geneeskunde. Een recente systematische review naar AI in de hoofdpijnzorg benoemde het een als interessante methode om diagnostiek en classificatie te verbeteren, potentiële triggers te identificeren en mogelijk aanvallen te voorspellen. Voor de toekomst kan het een hulp zijn om behandelkeuzes te individualiseren, te voorspellen welke medicatie het grootste effect zal hebben, en in de ondersteuning van niet-medicamenteuze opties. In het proces kan AI de administratieve last verminderen en de workflow optimaliseren, op voorwaarde dat het goed geïntegreerd is.⁸ Nieuwe technologiëen, zoals digital twins, wearables met directe data analyse, kunnen met verschillende vormen van AI beter worden ingezet. Er blijven ook uitdagingen van AI: slechte datakwaliteit leidt tot slechte en onbetrouwbare resultaten, er kan vertekening ontstaan, en daarnaast zijn het juridisch kader m.b.t. privacy en de ethische aspecten onderwerp van discussie. Patiënten ervaren daarnaast minder vertrouwen in AI vanwege de onpersoonlijke en niet altijd transparante werkwijze. De huidige evidence voor AI in hoofdpijnzorg is nog gering, zowel in kwaliteit als kwantiteit van onderzoeken. Bij de integratie van AI moeten de vier bekende geneeskundige ethische basisprincipes zeker niet worden vergeten door de snelheid van technische mogelijkheden: weldoen, niet-schaden, zelfbeschikking en rechtvaardigheid. Studies naar de de integratie van AI in dit ethische raamwerk ontbreken vooralsnog.⁹

 AI zal nooit de zorgverlener of de consultvoering kunnen vervangen. De primaire functie van AI moet zijn de ondersteuning van de behandelaar en verbeteren van de kwaliteit van het diagnostische en therapeutische proces. Neurologen of andere behandelaars blijven nodig om AI-gegenereerde resultaten te wegen en voor de belangrijk arts-patientrelatie die nodig is voor vertrouwen en dus therapietrouw bij de patiënt. De behandelaar zal dus altijd degene zijn die voor de patiënt het diagnostisch proces kan toelichten, zorgen bespreekt, en empathisch de patiënt kan ondersteunen. Voor veel patiënten is de wijze waarop een diagnose wordt medegedeeld even belangrijk als de diagnose zelf.⁸

1. Clausen TC, et al. Telemedicine in headache care: A systematic review. Cephalalgia. 2022.
2. Müller KI, et al. Acceptability, Feasibility, and Cost of Telemedicine for Nonacute Headaches. J Med Internet Res. 2016.
3. Chiang CC, et al. Patient experience of telemedicine for headache care during COVID-19. Headache. 2021.
4. Minen MT, et al. Telehealth as a new care delivery model: The headache provider experience. Headache. 2021.
5. Van der Arend BWH, et al. Electronic headache diaries and video consultations in migraine care. Telemed J E Health. 2024.
6. Nyberg J, et al. Digital clinics for diagnosing and treating migraine. Curr Opin Support Palliat Care. 2024.
7. Robblee J. Telemedicine in Headache Medicine: A Narrative Review. Curr Pain Headache Rep. 2023.
8. Espinoza-Vinces C. Artificial intelligence in headache medicine: between automation and the doctor-patient relationship. A systematic review. Journal of Headache and Pain. 2025.
9. Varkey B. Principles of clinical ethics and their application to practice. Med Princ Pract. 2021